راه هاي پرورش خلاقيت در دانش‌آموزان
راه هاي پرورش خلاقيت در دانش‌آموزان
خلاقيت يكي از عالي ترين و پيچيده ترين فعاليت هاي ذهن آدمي است كه در امر تعليم و تربيت بايد مورد توجه قرار گيرد .
خلاقيت نه فقط به هوش و تفكر بلكه به سازمان شخصيت فرد نيز مربوط مي شود. يكي ازسؤالاتي كه در چهار دهه گذشته ذهن بسياري از پژوهشگران حوزه تعليم و تربيت را به خود مشغول كرده اين است كه آيا مي توان خلاقيت را پرورش داد؟
نتايج تحقيقات نشان داده است خلاقيت كه در تمامي فعاليت هاي فردي و گروهي انسان مشاهده مي شود. با شدت و ضعف بالقوه و پرورش پذير در همه انسان ها وجود دارد و براي پرورش خلاقيت بايد به كودكان و نوجوانان امكان تفكر داد و آنها را از انجام دادن فعاليت هاي كليشه اي و از پيش تعيين شده تا حد امكان بر حذر داشت.
بر اين اساس در ادامه ، به بررسي خلاقيت در ابعاد مختلف از جمله مفهوم خلاقيت و روند تفكر خلاق ، ويژگي هاي افراد خلاق ، عوامل موثر در خلاقيت ، نقش معلم در پرورش خلاقيت راه هاي ايجاد و پرورش خلاقيت در دانش آموزان، مي پردازيم.
با توجه به اين كه خلاقيت مي تواند شكننده محدوديت ها،
بر اندازنده ناتواني ها، شكافنده ناشناخته ها و يابنده نا دانستني ها باشد اين سوال مطرح مي‌شود كه چه نوع تصاويري مي تواند الهام بخش كودكان در انجام كارهاي خلاق باشدو چگونه مي توان نسلي متفكر و خلاق پرورش داد؟در رابطه با پرورش خلاقيت، پژوهش ها ثابت كرده اند كه افراد خلاق به مراتب بيشتر از افراد غير خلاق توانايي پرورش خلاقيت را در ديگران دارند.
مفهوم خلاقيت
ريشه اين اصطلاح در نوع و روش فكري انسان نهفته است. در حقيقت فرد خلاق كسي است كه از ذهني جستجوگر و آفريننده برخوردار باشد.
درباره مفهوم خلاقيت تعاريف متعدد و گاه متضادي ارائه شده است ولي در مورد تعريف زير يك اتفاق نظر كلي وجود دارد:
خلاقيت توانايي فرد براي توليد ايده ها، نظريه ها، بينش ها يا اشياء جديد و بديع و بازسازي مجدد در علوم و ساير زمينه ها است كه توسط متخصصان، اصيل واز نظر علمي، زيبا شناسي، تكنولوژي، اجتماعي با ارزش تلقي مي شود.
در قرآن نيز از آفرينندگي گاهي بر معني تسخير تعبير شده است و«تسخر لكم ما في السموات في الارض جميعاً» (سوره جاثيه- آيه 13) يعني خداوند بر پديده‌هاي طبيعي آنچنان نيرويي بخشيد كه انسان مي‌تواند با قدرت تسلط و حاكميتي كه دارد در آن تصرف كرده و هر گونه دگرگوني و سازندگي در آن بوجود آورد.
امروزه، چارچوب روانشناسي به ما اجازه مي‌دهد كه بر اين عقيده باشيم فرايند خلاقيت ذاتي نيست بلكه مي‌تواند آموزش داده شود. ما از طريق آموزش مي‌توانيم به كودكان ياد دهيم كه به راه هاي غير معمولي فكر كنند و از طريق تفكر واگرا به بررسي مشكلات پرداخته و به راه حل هاي مناسب دست يابند. مساله اين است كه اجازه تفكر در اين حيطه را به مربيان بدهيم كه جريان خلاقيت، جرياني از قبل ساخته شده نيست، بلكه روندي زاينده و قابل تغييراست.
همه ما توانايي و استعداد خلاقيت را داريم ولي متاسفانه در طول زندگي ودر مسير آموزش ياد مي‌گيريم كه غير خلاق باشيم. به عبارتي در سطح كلي محيط يادگيري اعم از خانه، مدرسه و اجتماع ما را به تفكر همگرا عادت مي‌دهند . دوران كودكي سرآغاز شكل گيري روند تفكر خلاق محسوب مي‌شود.
بنابراين خلاقيت عبارتست از: توانايي مشاهده اشياء به روش هاي جديد، يادگيري از طريق تجربيات گذشته و ارتباط دادن آن به موقعيت هاي جديد، تفكر در راستاي برداشتن موانع و خطوط نا متعارف، استفاده از ديدگاه هاي غير سنتي براي حل مسايل، خلق چيزي تازه و ابتكاري، طي كردن مراحلي فراتر از اطلاعات داده شده.
بدين ترتيب فرايند آموزش و يادگيري مي‌تواند تفكر خلاق را پرورش دهد و افرادي كاوشگر، آفريننده، مشكل گشا، نوآور، مولد و عامل تغيير را تربيت كند.
ويژگي هاي شخصيتي
ويژگي هايي از قبيل آمادگي براي خطر كردن، كنجكاوي و جستجوگري، استقلال انديشه، پشتكار و پايداري، شهامت، استقلال راي، خودآغازگري، ابتكار، پرسشگري درباره موقعيت هاي معماگونه، و در گير شدن با امور دشوار از جمله ويژگي هاي آسان ساز خلاقيت محسوب مي‌شوند.
ويژگي هايي که از بروز خلاقيت جلوگيري مي‌كنند، عبارتند از:
سلطه گري،منفي بافي، مقاومت ترس، عيب جويي، انتقاد از ديگران، سازش كاري، تسليم در برابر قدرت و كمرويي.
ويژگي هاي دانش‌آموزان خلاق را چنين عنوان كرده‌اند:
1- داراي هوش كلامي و فضايي بسيار برجسته
2- داراي هوش بالاتر از سطح متوسط
3- داراي ظرفيت هاي حافظه‌اي فوق‌العاده در ثبت و نگهداري وقايع مختلف
4- آمادگي جهت تجربه امور و فعاليتهاي مختلف
5- استقلال فكري
6- دارا بودن رفتار مطلوب اجتماعي
7- بيان صريح و روشن
8- طرز فكر انتقادي، فعال و كنجكاو بودن
9 - برخورداري از نوع تفكر واگرا
10- علاقه‌مند بودن به مسايل فلسفي و مذهبي
11- مقاوم، باجرات، انتقاد پذير و خستگي ناپذير بودن
12- خود جوش، صادق و ساده بودن.
فرد خلاق كسي است كه فكري نو ومتفاوت ارائه دهد. بالطبع احساس گريز از كانال بندي هاي مشخص ذهني، همنوا نبودن با ديگران و
استقلال طلبي و آزاد انديشي مي‌تواند پايه‌هاي تراوش تفكر خلاق و خلق آثار نو را فراهم آورد. به قولي ديگر خلاقيت شكافتن بن‌بست‌ها و دست دادن با فرداست.
بدين ترتيب مجموع يافته‌هاي تحقيقي روانشناسان در مورد انسان هاي خلاق را مي‌توان در 5 دسته زير خلاصه كرد :
1- آفرينش گري و هوش
2- آگاهي و حساسيت
3- انعطاف پذيري و ابتكار
4- شك گرايي و پايداري
5- بازيگوشي فكري و شوخ طبعي
6- ناهمنوايي و اعتماد بنفس.
عوامل موثر در خلاقيت:
واضح است كه خلاقيت را نمي‌توان با فشار بوجود آورد بلكه بايد به آن اجازه داده شود تا ظهور كند. با فراهم كردن امنيت رواني و آزادي، احتمال ظهور خلاقيت سازنده را مي‌توان افزايش داد.
اوج خلاقيت در كلاس دوم ابتدائي است ولي به دليل اصرار در مطابقت با ديگران معمولاً‌از بين مي‌رود.
منحني خلاقيت بسياري از كودكان در حدود 10 سالگي افت مي‌كند و آنها هرگز خلاقيت دوره اوليه كودكي را باز نخواهند يافت. با توجه به اين كه آنان در اين سن در مدرسه هستند نبايد تاثير خانواده، مدرسه، محتواي درسي، روش تدريس و شخصيت معلم را در افت خلاقيت كودكان نديده گرفت. محتواي درسي يكي از عواملي است كه مي‌تواند در مدرسه، زمينه پرورش خلاقيت را فراهم كند.
عوامل ديگري نيز در خلاقيت موثر هستند كه اگر بطور صحيح بكار گرفته شوند در شكوفايي خلاقيت افراد موثر خواهند بود.
نقش اطلاعات:
اطلاعات يكي از عوامل اساسي خلاقيت وماده خام آن است ، خلاقيت مهارتي است كه اطلاعات پراكنده را به هم پيوند مي‌دهد. تحقيقات در رابطه با زندگي 76 آهنگساز و 66 شاعر مشهور نشان داده است كه هيچكدام از ايشان زودتر از پنج سال از شروع دوران شاعري و آهنگسازي خويش، شعر يا آهنگ قابل توجهي نساخته‌اند، اين امر نشانه آن است كه بدون برخورداري از ميزان مطلوبي از دانش نمي‌توان شاعر، نويسنده، موسيقي‌دان و يا فيزيكدان خلاق شد.
رابطه هوش و خلاقيت :
تحقيقات علمي نشان داده است كه هوش خارق‌العاده معادل با داشتن استعداد خلاقيت نيست، به عبارتي دانش آموزاني كه داراي هوش زيادند، الزاماً‌افرادي كه ابداعي ترين ايده‌ها را خلق كنند، نيستند.از نظر «پياژه» بوسيله نيروهاي خلاقه است كه كودك مي‌تواند
دوران هاي مختلف انديشه را طي مي‌كند.
تخيل و خلاقيت
تخيل نوعي تفكر آزاد است و با بهره گيري از آن كه خمير مايه خلاقيت است، دنيايي بزرگ پهناور در مقابل چشمان دانش‌آموزان گشوده مي‌شود و قادر مي‌گردد، آزادانه خيال پردازي كند.خلاقيت شكلي از تخيل كنترل شده است كه به نوعي ابداع و نوآوري منجر مي‌شود .
خانواده و خلاقيت
بدون شك خانواده مهمترين نقش را در كنترل و هدايت تخيل و ظهور خلاقيت دارد . خانواده‌ها بايد شرايط لازم به منظور فعاليت هاي متنوع براي كودكان را فراهم كنند و فرصت هاي لازم را براي سئوال كردن، كنجكاوي و كشف محيط به كودكان بدهند. تنبيه و تهديدهاي مكرر، آفت خلاقيت ذهن است. زمينه رشد خلاقيت در خانه زماني فراهم مي‌شود كه به كودكانتان آزادي زيادي بدهيد و به آنها احترام بگذاريد. از نظر عاطفي در حد اعتدال به آنها نزديك شويد و بر روي ارزش هاي اخلاقي و نه قوانين خاص تأكيد كنيد. با تشويق و تاييد رفتار كودك و فراهم آوردن زمينه‌هاي مساعد و تدارك لوازم بازي هاي دلخواه او، قدرت تخيل و خلاقيت كودكان را تقويت كنيد.
خيال پردازي هاي كودكان را سرزنش نكنيد زيرا خلاقيت او را محدود مي‌سازيد.مهمترين عامل در بروز خلاقيت انگيزه است و اين انطباق انگيزه و استعداد تواماً در خلاقيت كارساز است. محيط اجتماعي كودكان و تاييد بر روي انگيزه خلاق بسيار مفيدتر از تاكيد روي استعداد است.
خانواده خلاق به ويژگي هاي دروني نظير پاي‌بندي به ارزشها، داشتن علاقه به چيزي و صراحت و رك‌گويي، بيش از ويژگي هاي بيروني نظير خانواده خوب، حسن سلوك و كوشا بودن، اهميت مي‌دهند.هر اندازه محيط خانوادگي و تحصيلي كودك از نظر دانستني ها و اطلاعات غني‌تر باشد به همان اندازه بازده خلاقيت كودك بيشتر است. محيط هاي بيش از اندازه رسمي و بيش از اندازه آزاد براي خلاقيت مضرند و هرگز نخواهند توانست خلاقيت را در فرد بطور سالم بپرورانند. محيطي كه هم آزادي بيان و هم ارتباط سالم را تبيين كند از لحاظ پرورش خلاقيت بهترين محيط محسوب مي‌شود به ويژه اگر پاداش هايي نيز براي رفتارهاي خلاق در نظر گرفته شود. در كنار خانواده، مدرسه نيز نقش بسيار مهمي در شكوفايي خلاقيت هاي كودكان دارد.
سن ورود به مدرسه سني بسيار بحراني و حساس در ارتباط با خلاقيت هاي ذهني است . عواملي همچون تكاليف زياد، تأكيد بر محفوظات، اجراي برنامه‌هاي هماهنگ و انتظار رفتارهاي يكسان از دانش‌آموزان، توجه نداشتن به تفاوتهاي فردي، اعمال انضباط و مقررات شديد، تشويق به كسب نمرات بالا و ايجاد جو قوي،
رقابت هاي فردي براي ممتاز شدن و عدم شناخت يا بي‌توجهي به ويژگي هاي كودكان خلاق سبب مي‌شود كه قدرت تخيل و خلاقيت آنها به تدريج كاهش يابد .
عوامل منع كننده
اين ويژگي ها عبارتند از: سلطه‌گري، منفي‌بافي، مقاومت، ترس، عيب‌جويي، انتقاد از ديگران، سازش كاري، تسليم در برابر قدرت كمرويي. از موانع ديگر كه بر سر راه خلاقيت دانش‌آموزان به اين شرح:
1ـ نبود اعتماد به نفس
2ـ تمايل به همرنگي
3ـ عكس‌العمل منفي
4ـ حذف خيالبافي
5ـ پيش‌داوريها
6ـ ترس از انحراف وسعي در همنوايي با اجتماع
7ـ ارزشها و هنجاري‌هاي فرهنگي.
نقش معلم
خصوصيات مربي و شيوه‌هاي آموزش وي مي‌تواند به افزايش تفكر خلاق بيانجامد. مربياني كه از شيوه كودك ـ محور در آموزش خود استفاده مي‌كنند، كودكان را نسبت به محركات محيطي پيرامون حساس مي‌كنند. از تأكيد بر الگوهاي كليشه اي اجتناب مي‌ورزند و كلاس را چنان سازماندهي مي كنند كه محيطي متنوع و خلاق ايجاد شود. در نتيجه اين روش موجب افزايش و رشد خلاقيت در كودكان مي‌شود.
بررسي انجام شده نشان مي‌دهد معلماني كه خودخواهان تغيير در روش هاي تدريس روزانه‌شان هستند، توان يادگيري آفرينندگي را دارند. راهكارهاي آموزشي خلاقيت، محيطي انباشته از كنجكاوي و تنوع مي‌آفريند.
شغل معلمي بايد از يك «قاطعيت ويژه» برخوردار باشد و معلمان موفق بايد بدقت بدانند كه شاگردانشان به يادگيري چه مطالبي نياز دارند.
بررسي نحوه ارتباط آموزشي معلمان خلاق نشان داده كه آنها معمولاً از روشهاي زير استفاده مي‌كنند:
1ـ استفاده از حواس مختلف، توجه به حواس مختلف و استفاده صحيح و بجا از آنها در فرايند يادگيري. اين افراد از امكانات سمعي ـ بصر ي، كامپيوتري، كانال هاي ارتباطي و ديگر وسايل كمك آموزشي بيشتر بهره مي‌گيرند.
2ـ استفاده از تجربه‌هاي مستقيم: نقش پرورش دهندگان خلاقيت در فراهم آوردن زمينه براي دستكاري اشياء و تجربه و آزمايش، تشويق جهت پيدا كردن راه هاي جديد، ترغيب فراگيران به حدس زدن جهت ابداع و نوآوري
3ـ استفاده از روش بحث و گفتگوي آزاد و متقابل:بكارگيري سخنان خود جوش و گفتگوي آزاد و متقابل و غير قالبي، تشويق فراگيران به ارائه نظرات و انتقادات خود و فراهم آوردن شرايط مناسب براي داد و ستد اجتماعي و ذهني، پاسخ غير مستقيم به سئوالات كنجكاوانه آنها.
4ـ استفاده از روش فعال
در تدريس:تقويت قوه خلاقيت از طريق فعاليت هاي خودبخودي با تكيه بر تجربيات عيني و امكانات فراگير، رشد و توسعه آزادي عمل و استقلال فراگير، عدم تكيه برحافظه شناختي و تاكيد بر درك و فهم، تجزيه و تحليل، تركيب، ارزشيابي و حل مسئله در آموزش.
5ـ استفاده از روش بارش مغزي يا كنكاش مغزي:استفاده از
روش هاي گوناگون براي حل مساله، دادن فرصت لازم براي تفكر عميق و طرح نظر خودبطور آزادانه، نقش راهنما داشتن معلم و شركت فعالانه فراگيران در جريان يادگيري.
6ـ استفاده تلفيقي از تفكر واگرا و همگرا:ايجاد موازنه منطقي بين اين دو شيوه تفكر و استفاده از آنها در كنار هم. دادن فرصت به فراگيران در جهت كسب اصول و دانش و اطلاعات در رشتههاي گوناگون به صورت فردي يا گروهي و فراهم ساختن زمينه مساعد براي تفكر واگرا.
7ـ توجه به تفاوت هاي فردي:
دارا بودن شناخت از تفاوتهاي فردي فراگيران، تطبيق محتوا و روش هاي آموزشي و پرورش خلاقيت را دارند. بنابراين خلاقيت توانايي ذاتي نيست، بلكه رويكردي روش شناسانه است كه بيشتر افراد مي‌توانند آن را بياموزند.
بطور خلاصه مي‌توان به اصول زير بنايي افزايش مهارت خلاقيت به ترتيب زير اشاره كرد:
1ـ نگرش متفاوت معلم به موضوعات درسي.
2ـ استفاده از روش هاي مختلف تدريس وراهكارهاي متفاوت.
3ـ تغيير در ابزار ارزشيابي و سنجش.
راه هاي ايجاد و پرورش خلاقيت
كارشناسان تعليم و تربيت،
روش هاي متعددي براي آموزش خلاقيت پيشنهاد مي‌كنند كه اغلب مشابه به يكديگر است كه به برخي از آنها اشاره مي‌كنيم:
1ـ احترام به عقايد عادي و
غير عادي كودكان.
2ـ طرح پرسش هاي برانگيزنده و محرك.
3ـ تشخيص و تميز استعدادهاي كودكان
4ـ دادن آزادي عمل به كودكان
5ـ احترام به كودكان و ايمان داشتن به توانايي آنها.
6ـ تشويق زياد والدين در انجام كارهاي خلاق.
7ـ حاكم بودن ارزش ها نه قوانين.
8ـ داشتن تصاوير ذهني مثبت از آينده كودكان خود.
9ـ احترام به تخيلات كودك
10ـ مشاهده اشياء از نزديك و دستكاري آنها.
11ـ تكميل كردن اشياء و امور ناقص، جملات ناتمام، داستان هاي ناقص، نقاشي ها و تصاوير نيمه تمام و مبهم .
12ـ تدارك فرصت هاي مناسب يادگيري.
13ـ هدايت كودك به سئوالات تازه.
14ـ واداشتن به كنجكاوي و كنكاش هاي ذهني.
اصول توسعه تفكر خلاق از طريق مدرسه
1ـ حساس كردن دانش‌آموزان به محرك هاي محيطي
2ـ تشويق به دستكاري اشياء
3ـ تشويق عقايد نو
4ـ ايجاد جوي خلاق در كلاس
5ـ آشنا كردن كودكان با فرايند خلاقيت
6ـ ارزشيابي و تشويق يادگيري خود انگيز
7ـ ايجاد فرصت براي تفكر خلاق
8ـ گسترش انتقاد سازنده
9ـ روحيه حادثه جو داشتن
10ـ كسب شناخت در رشتههاي گوناگون
11ـ ارزشمند داشتن تفكر خلاق
نتايج نظرسنجي از تعدادي معلمان در زمينه خلاقيت:
نتايج بدست آمده از نظرات شماري از دبيران مجرب، در زمينه عنوان مقاله به شرح زير است:
- اكثراً معتقدند كه ارتباط مستقيمي بين متون درسي و خلاقيت وجود دارد و محتواي درسي در عين پربار بودن بايد جالب و جذاب باشند و متناسب با نيازهاي فردي و اجتماعي طراحي شود. به روز بودن مطالب درسي، نقش مهمي در ايجاد خلاقيت داشته و زمينه‌ساز و تقويت كننده آن مي‌باشد.
- نحوه شناسايي دانش‌آموزان خلاق مي‌تواند استفاده از روش مشاهده رفتار (يا از طريق مشاهده كارهاي هنري ...) باشد.كه اين از طريق درگيري ذهني دانش‌آموز نسبت به مطالب درسي، از عملكرد دانش‌آموز و از طريق ايجاد انگيزه در آنان، طرح سوالات معلم از شاگرد و پاسخ
غير معمول شاگرد به سوالات، انجام آزمايش و احترام به عقايد كودكان امكان پذير است.
خصوصيات معلمان خلاق علاقه به مطالعه، پر تحرك بودن و فعاليت و پويايي، نوآوري در طرح درس، پشتكار و جديت، استفاده از حداقل امكانات براي آموزش، داشتن ابتكار در تدريس، دارا بودن اعتماد به نفس، انعطاف‌پذيري، استفاده از فعاليت هاي فوق برنامه (رسمي ـ
غير رسمي)، توجه به تفاوت هاي فردي دانش‌آموزان، استفاده از وسايل كمك آموزشي، منضبط بودن و دانش كافي.
موانع تفكر خلاق :
1ـ مسائل مالي و معيشتي
2ـ تبعيض قائل شدن
3ـ جمود فكري
4ـ استفاده نكردن از وسايل كمك آموزشي
5ـ داشتن مشكلات روحي و عاطفي
6ـ بي‌حوصلگي و كمبود امكانات
7ـ استفاده از روش هاي سنتي در تدريس
8ـ تكيه بر نمره و امتحان
9ـ تفكر قالبي و همگرا.
راه هاي ايجاد و پرورش خلاقيت:
1ـ ايجاد انگيزه در دانش‌آموزان
2ـ درگيري ذهني با مطالب درسي
3ـ طرح موضوعات جديد
4ـ ايجاد فضاي آموزشي مناسب
5ـ بكارگيري وسايل سمعي و بصري
6ـ تشويق دانش‌آموزان به تحقيق و پژوهش
7ـ احترام به دانش‌آموزان
8ـ اهميت دادن به فعاليت هاي فوق برنامه
9ـ مطالعه و تحقيق
و بالاخره كارشناسان نقش تحصيلات والدين و جو عاطفي حاكم بر خانواده، وضعيت اقتصادي مطلوب خانواده، استفاده از امكانات تفريحي و رفاهي سالم، ايجاد فضاي سالم و رواني در مدارس وتوجه به علايق و استعدادهاي دانش‌آموزان و كمك به انجام پژوهش و تحقيق را عامل مهمي در شكوفايي استعداد دانش‌آموزان مي‌دانند.
منبع :شميم دانش
+ نوشته شده در پنجشنبه بیست و هفتم تیر ۱۳۹۲ ساعت ۶ ب.ظ توسط (( عبدالله فراهانی))
|
بیندگان گرامی این وبلاگ می توانید یرای در یافت مقاله یا مطالب اقدام پژوهی در هر زمینه در قسمت نظرات پیام بگذارید.